Voor met klei gevulde ogen
paradeert poes maar hij is stijf,
zijn staart gestreken, zijn ogen
staan in zijn hoofd. Zwaluwen juballen ingesnoerd
in touw op de wind, de wind huilt.

Deze honkbalschoen heeft geen wijsvinger.
Deze wijsvinger is een windroos,
deze windroos lijkt op een klok, de meest
voorkomende verspelling is wijvinger.

achtwijzerige vijfvingerige sloophamer


Niet van het Lirafonds, maar van jou? Nog beter!

Laat ik dan volledigheidshalve eerst herhalen wat ik op de Contrabas zei:

‘Die honkbalschoen doet me denken: moet dat geen honkbal*hand*schoen zijn als er geen wijsvinger in zit? Nee, want Oosterhoff bedrijft alchemie: het gaat om een wijs*teen*, zoals door Mulisch gedoopt op de eerste pagina van ‘Siegfried’. En ook dat woord kan op verschillende manieren worden verspeld: wijs-teen en wij-steen: de Steen der Wijzen, met behulp waarvan je zo’n dode poes kunt laten paraderen (een hermafrodiet trouwens, dat beest: stijve poes) als daar die klok maar niet was, de sloophamer van de steen…’

Dan nu verder, eerst met punt 2: ‘zwaluwen juballen ingesnoerd’ kan nooit lelijk of mooi Nederlands zijn, omdat ‘juballen’ geen Nederlands woord is. Neemt niet weg dat het een schitterend spiegelrijm is, als ik dat zo mag noemen, en dat ‘juballen’ bovendien tot de nok toe geladen is met associaties, waaronder ‘jubelen’ (tegenover het ‘huilen’ van de wind), ‘ballen’ (het honkballen), ‘oogballen’ (de met klei gevulde ogen, de ogen van de poes), en wie weet ook nog de maanden juni/juli ivm het bekende zwaluwenspreekwoord. Een mooie ‘verspelling’ kortom.

‘Zwaluwen juballen ingesnoerd’ moet m.i. dus niet geïsoleerd als zelfstandige metafoor worden gelezen, maar in samenhang met de rest van het gedicht. Behalve de alchemie valt me ook iets militaristisch/nationalistisch op in die eerste strofe: de poes ‘paradeert’, de vlag (dat staat er weliswaar niet, maar het wordt erbij inbegrepen) wordt ‘gestreken’, de ogen ‘staan’ (stijf in ’t gelid, bijv.), de zwaluwen zijn ‘ingesnoerd’ als paraderende militairen, en het ‘touw op de wind’ zou onder meer het touw van een vlaggestok kunnen zijn. Ook het laatste woord van de tweede strofe, ‘wijvinger’ maakt een nationalistische indruk. In de heraldiek ten slotte staat de zwaluw voor de merlet, een vogeltje zonder bek en poten, die de ‘zonen zonder land’ representeert.
Ik denk dat ik hiermee de eerste 50 euro wel heb verdiend.

Nog even die klei: dat lijkt me een verwijzing naar een homunculus, een door alchemisten uit onder meer klei, sperma (de prima materia) en natuurlijk de Steen der Wijzen geschapen kunstmatig wezen, een machinemens dus, zoals militairen dat zijn. Nog meer alchemie: de ogen (met klei gevuld, en die van de poes): in Voer voor psychologen citeert Mulisch Plutarchus, die schrijft: ‘Dat deel van het land Egypte, dat de zwartste bodem bezit, noemen zij, evenals de pupil van het oog: chèmia, en zij vergelijken het met hart: want het is er warm en vochtig’ (Voer, p. 148). En Mulisch vervolgt: ‘Nu is de pupil niet het oog, maar dat deel van het oog waarmee het oog ziet: een gat, de afwezigheid van oog, niet-oog, kême. Alchemistisch doordenkend volgt hieruit, dat een pupil zonder oog onzichtbaar is en tegelijk het ‘zien zelf’. Zodat alchemie is, hoe men zich ook wendt of keert: de kunst om te veranderen in het onzichtbare zien, dat liefde is’ (Voer, p. 148).

Veranderen, transmutatie, vergankelijkheid – dat valt allemaal in verband te brengen met Oosterhoffs poëzie, en met de titel van zijn laatste bundel: wij zagen ons in een kleine groep mensen veranderen. Voor het gedicht levert dat het volgende beeld op: in de eerste strofe wordt door middel van een homunculus een poging gedaan de vergankelijkheid te keren: de stijve poes, een hermafroditisch wezen, wordt na zijn dood nieuw leven ingeblazen. Hij paradeert ‘voor met klei gevulde ogen’, dus in de voorstelling van de alchemist, maar in werkelijkheid is hij, uiteraard, hartstikke dood. De zwaluwen, die terugkeren met de lente en dus voor nieuw leven staan, zijn ingesnoerd: ook daar valt dus weinig hoop uit te peuren. Almachtig is immers de klok, de voortschrijdende tijd, de vergankelijkheid zelf (de sloophamer). ‘De honkbalschoen heeft geen wijsvinger’ doet denken aan de regel ‘meneer heeft maar één teelbal’ uit het titelgedicht van O’s laatste bundel: er valt uit dode materie nu eenmaal en helaas geen nieuw leven te wekken. Oosterhoff is dus een alchemist die zijn vertrouwen in de alchemie heeft opgezegd, mede doordat de omstandigheden waarin die alchemie werkzaam kon zijn, zijn veranderd: de techniek heeft zich immers onafhankelijk van de menselijke geest ontwikkeld, ze vormen geen eenheid meer zoals destijds. Hadden de techniek en de geest gelijke tred gehouden, zegt Mulisch, dan was de atoombom pas omstreeks het jaar miljoen uitgevonden. Nu is het een sloophamer geworden.

Ik meen hiermee niet het gedicht uitputtend te hebben behandeld, noch het op alle punten bij het rechte eind te hebben, en al helemaal niet iemand van de ‘schoonheid’ ervan te hebben overtuigd. Die honderd euro mag je dus houden van mij; koop er wat moois voor. Maar dat ik dit gedicht mooi en waardevol vind, en dat deze interpretatie mij althans bevredigend voorkomt, neemt geen zuurpruim hier of elders me af.

Achtwijzerige verwijst (ha) naar de windroos met zijn in dit geval acht richtingen, en vijfvingerige gewoon naar een hand. Het is niet en/of in (deze) poëzie, maar en/en.

Het is allemaal mogelijk wat je nog schrijft, en op zich is het leuk dat nu deze honkbalbron van het gedicht is achterhaald; ik althans vind het plaatje erg overtuigend. ‘t Verschil tussen deze bron en die van de alchemie, is dat het gedicht met alleen het honkballen moeilijk van de grond komt: want wat staat er dan eigenlijk, en wat wil er worden gezegd? Een beschrijving van het honkbalspel is nog geen kritiek op de VS. Pas wanneer we het honkballen loslaten en zien dat ze ook in ander verband met elkaar functioneren, valt er werkelijke zin aan toe te kennen. Om het nog maar eens alchemistisch te formuleren: het kattenspeeltje is de prima materia van het gedicht: ongeordende chaos, maar die het materiaal levert voor de bereiding van de Steen der Wijzen, de idee van het gedicht, in dit geval allicht samen te vatten als ‘onvruchtbaarheid’. Overigens is dat geen persoonlijk drama van Oosterhoff, want hij heeft een allerschattigst kindje van een paar jaar.
Wat doen we? Verdelen we die meier? Of wou je Heytze een tientje geven voor de moeite?