Voor mij is goede poezie bijna onlosmakelijk verbonden met ‘observatiekunst’. Bijna alle dichters die ik bewonder zijn meesters in het observeren.

Waarom vind ik dat eigenlijk zo belangrijk? Dat heeft te maken met mijn levensovertuiging. Die wil ik wel even verhelderen.

Ik heb bijna alle religies redelijk grondig bestudeerd. Ik heb bijna alle ‘verlossingssystemen’ redelijk grondig bestudeerd. Ik ben goed bekend met een paar dozijn systemen, varierend van Sufisme tot Kabbalah, van Casteneda tot Boeddhisme. Ik heb alle belangrijk geachte filosofen bestudeerd.

Mijn conclusie is een vrij eenvoudige: op basaal niveau kan men stellen dat er feitelijk twee mogelijkheden zijn:

1. Het leven is een mechanische en zinloze bedoening.
2. Wij leven om ons bewustzijn te verruimen.

1. zou heel goed waarheid kunnen zijn. 2. lijkt mij echter zowel aannemelijker als plezieriger om te ‘geloven’. Ik zet dat even tussen aanhalingstekens omdat ik niet denk het hier om een geloofsfeit gaat. Het punt is: men kan de nogal Newtoniaanse en droge stelling aanhangen dat alles mechanisch is en zinloos, maar ook bij volstrekte zinloosheid, bij een bestaan dat zich beperkt tot een handjevol jaren in een groot niets, is het zinnig om het bewustzijn te verruimen. Waarom? Dat zal ik pogen uit te leggen.

Allereerst is de vraag naar de zin van het bestaan onlosmakelijk met het bewustzijn zelf verbonden. Het kan dus goed zijn dat bij een ander type bewustzijn, bij een grotere helderheid, zich een antwoord op de vraag aandient dat men niet gevonden zou hebben als men zich naar dat mechanische, zinloze wereldbeeld had geconformeerd. Daarom alleen al is het van essentieel belang constant te zoeken naar een ruimer, scherper en groter bewustzijn. Ten tweede weet eenieder wie het daadwerkelijk lukte de geest te verruimen dat het erg prettig is om met een ruimere geest door het leven te gaan. Dat zou alleen al genoeg moeten zijn om Modus 2 een veel grotere waarde toe te kennen als Modus 1.

We kunnen dus rustig concluderen dat, zelfs al zou de werkelijkheid een Newtoniaans, beperkt en zinloos verschijnsel zijn, wat op zichzelf natuurlijk een aanname is, we er rustig vannuit kunnen gaan dat het verruimen van de geest een prima levensdoel is.

De volgende vraag die zich dan aandient: hoe verruimt men dan precies de geest? Daartoe zijn er een aantal beproefde methoden:

1. Allerlei trainingstechnieken die de geestelijke capaciteit beinvloeden (meditatie / yoga/ magie/ oefeningen etc)

Dit zijn feitelijk allemaal oefeningen bedoeld om het bewustzijn te verruimen. Of ze ook werken is uiteraard een tweede. Men moet ze daartoe proberen. Het is niet fair op voorhand te zeggen dat ze ‘niet werken’ zonder ze geruime tijd met afdoende discipline te hebben beoefend.

2. Drugs

Drugs verruimen de geest behoorlijk, maar zijn zowel ‘shortcuts’ die je eigenlijk teveel ineens laten zien als risicos omdat je eraan verslaafd zou kunnen raken. Wat drugs feitelijk ‘bewijzen’ is dat datgene wat wij als de ‘realiteit’ zien feitelijk afhankelijk is van de chemische opmaak van ons brein en dat, als je deze opmaak wijzigt, daarmee ook de ‘realiteit’ wijzigt. (Een ingevoegd terzijde: ik ben persoonlijk fervent tegenstander van het recreatief gebruik van drugs. Dat werkt naar mijn idee eerder bewustzijnsvernauwend dan verruimend.)

3. Kennis

Kennis verruimt de geest. Van Kennis heb je eigenlijk nooit teveel. Kennis zorgt er wezenlijk voor dat je je geest kunt verfijnen; de ratio, het intellect, is wezenlijk maar een (wellicht klein) deel van het brein maar het verfijnen van het intellect is een belangrijk wapen in de strijd tegen bewustzijnsvernauwing.

4. Kunst

Kunst verruimt de geest. Kunst heeft de kracht je iets nieuws te tonen, een andere blik op de werkelijkheid, een ander perspectief, een andere invalshoek. Kunst (poezie valt daar ook onder) is een belangrijke reflectie op onszelf, op ons bestaan: kunst laat ons onszelf zien of laat ons zien wat we juist niet willen zien van onszelf en de wereld om ons heen.

Zie daar de vier belangrijkste pijlers van de bewustzijnsverruiming. Twee ervan worden in bepaalde kringen al gedemoniseerd: Meditatie of yoga dat is voor ‘zweefkezen’ en drugs zijn voor ‘hopeloze gevallen’.

Datzelfde zegt Jan met de Krappe Hoed natuurlijk over de poezie ook. En kennis zal hem ook aan de reet roesten. Feitelijk is de bewustzijnsvernauwing het grootste probleem waarmee de mensheid te kampen heeft.

Iets wat me vandaag opviel, iets heel simpels: is het jullie wel eens opgevallen dat, als je bijvoorbeeld in een cafe zit, bijna niemand daar zich bewust is van de omgeving? Mensen zijn in zichzelf gekeerde, navelstaarderige holbewoners van hun eigen kleine werkelijkheid geworden. Dat moet dan ‘individualisme’ heten maar de waarheid is dat dit met individualisme niets van doen heeft: het is de isoleerkamer van de kleine fantasiewereld die zich nooit laat doorkruisen door een fantastisch idee of zelfs maar een wakkere blik naar de omgeving.

Let daar eens op volgende keer als je ergens koffie drinkt. De mensen observeren niet meer. Ze hebben het verleerd. Daarom hebben we de poezie juist broodnodig. Want als ergens de observatiekunst nog leeft is het wel binnen de poezie. Ik raad iedereen aan eens flink aan het eigen bewustzijn te gaan timmeren. Je zult er later geen spijt van hebben.

2 Responses to “Bewustzijnsvernauwing als het kernprobleem van onze tijd”