De journalistiek/politieke elite zitten massaal op Twitter, waar ze allen ongeveer 1000 ‘volgelingen’ hebben.
De culturele elite zit massaal op Facebook, waar ze allen ongeveer 2000 ‘vriendjes’ hebben.

Hiermee representeren zij precies de omkering van waarden die zich de laatste twintig jaar heeft voltrokken.
Was vroeger de creatieveling de superster met volgelingen, en had de politicus juist vriendjes nodig om zich te kunnen redden, nu zijn de rollen omgedraaid: de politicus is de superster geworden, met fans en al – en de kunstenaar moet zich met zelfpromotie onder vrienden maar ‘waarmaken’.

Waar werd deze omkering van waarden door veroorzaakt? Hoe komt het dat de consument nu massaal het ‘de-politicus-als-bekende-nederlander’ fenomeen accepteert als zijnde normaal, terwijl het feitelijk een antihelden-cultuur is? Wat hier gebeurt is is uitermate zorgelijk: de archetypes van creativiteit, van het positieve in onze samenleving, van rolmodellen waar mensen zich naar kunnen richten – hoe idioot die rolmodellen soms ook waren – is simpelweg gradueel vervangen door een antihelden cultuur van mensen die niemand als rolmodel zou willen hebben.

Zou er werkelijk iemand bestaan die een poster van Wilders, Job Cohen of Mark Rutte op zijn kamer wil? Natuurlijk niet. Deze mensen zijn geen rolmodellen, en dienen zich dus ook niet als dusdanig te gedragen. Het zijn cynische producten van een maatschappij die duidelijk in verval is geraakt. Je zou maar jong zijn, en zulke antihelden voor je kiezen krijgen. Toch spelen alle politici het spelletje vrolijk mee. Frans Timmermans, ooit mijn Facebook vriend, op de foto met Lou Reed, heeft het altijd net op tijd over voetbal als het even op een inhoudelijk debat gaat lijken. In een door mij geschreven recensie van zijn boek had hij geen enkele interesse. Ik was daar immers niet beroemd genoeg voor.

De werkelijkheid is natuurlijk anders: Timmermans is een omhooggevallen klerkje dat zich even 15 minuten beroemd waant, en de maatschappij mag daar voor opdraaien. Deze week verscheen een raar artikel waarin gesteld werd dat de SP het enorm radicale voorstel deed om de salarissen van EU ambtenaren te halveren.

Ik heb naar aanleiding van dat artikel berekend dat het gemiddelde salaris van een EU ambtenaar 135000 euro per jaar is, ofwel 13000 euro per maand, exclusief al die onkostenvergoedingen.

28000 ouderwetse guldens per maand voor een klerk. Als je dat niet betaalt ‘stapt die klerk over naar het bedrijfsleven’ heet het dan. Halveer dat, zoals de SP wil, en je betaalt nog 14000 guldens per maand voor wat geschuifel met papier, en een etentje hier of daar. En we hebben het hier niet over een paar honderd mensen. Zestigduizend van zulke klerkjes. Zestigduizend. Zestigduizend half-gepensioneerde pennenlikkers die zich beroemd wanen op onze kosten. En de rokende puinhopen voor de jeugd achterlaten. Want dat de huidige crisis geen ‘tijdelijke kwestie’ is maar een chronische systeemziekte, zoveel mag inmiddels duidelijk zijn.

Tijdens die etentjes gooi je dan een diepzinnige slogan over voetbal je Twitter op, want het volk moet vooral blijven denken dat je een gewone man bent. En dat ben je ook, een gewone man. Een gewone man met een buitenproportioneel salaris. Een exponent van de klerkocratie, die zich het liefst van het creatieve deel van de wereld verlost zou zien. Zij zijn immers een bedreiging voor de nieuwe roem, de roem die zich makkelijk in een oneliner laat pakken.

Ondertussen groeien onze kinderen op in deze antihelden-cultuur. Ze moeten hun eigen helden maar zijn, lijkt men te denken. Vandaar misschien dat computerspelletjes zo goed verkopen. Aan hun inhoud zullen ze dat niet te danken hebben. Gelukkig zitten ze meestal zo volgepompt met antidepressiva en andere heilzame wondermiddeltjes dat zij het verschil pas opmerken als het niet meer terzake doet.

Wat er nog van de muziekindustrie over is – die paar giganten – draait op ofwel oude roem, ofwel een handjevol ‘nieuw talent’ die zich zonder uitzondering ook als antihelden gedragen. Van Lady Gaga tot Amy Winehouse – mensen die geen rolmodellen willen zijn, die zich van kant maken of zichzelf mutileren (Michael Jackson). Wie zich de film ‘Bladerunner’ herinnert kan wel inschatten waarom: hier zien we dat mediagiganten aan het werk zijn op een totaal gemonopoliseerde markt, waarop enkele iconen al voldoen: iconen die ook ‘snel weer verdwijnen’ als ze niet meer nuttig zijn, waarna er pas echt goed geld aan verdient kan worden.

Het is in zo’n tijd dat ons kabinet van beroemde antihelden een pakket maatregelen tegen de cultuurelite neemt. Een pakket dat de cosmetische kant van de cultuur intact laat, maar de productieve kant zo goed als opheft. Het wordt verkocht als een bezuinigingsmaatregel, maar wie daar intrapt kijkt niet goed: hier is een gesubsidieerde elite bezig een andere elite om zeep te helpen. Nu mag je tegen mij best klagen over het niveau van de culturele elite – ik heb er zelf ook geen hoge pet van op – maar laten we de zaken wel even in perspectief blijven zien: onze totale maatschappij is een subsidiesysteem geworden.

Wij eten gesubsidieerd eten, wonen in gesubsidieerde huizen, worden bestuurd door gesubsidieerde klerken en ga zo nog maar even door, bijna ad infinitum. Het bedrijfsleven? Ik heb vaak voor grote bedrijven gewerkt: veertig managers en één persoon die al het werk opknapt. Ook die ‘managerslaag’ is in wezen subsidiecultuur. Het zijn bemiddelaars, beterweters, ‘de overtolligen’ zoals Nietzsche ze betitelde: de hele maatschappij is ermee doorspekt. Wie in zo’n situatie zijn beschuldigende vinger naar wat kunstenaars uitsteekt doet aan doofpotfilosofie. Het daadwerkelijke probleem is simpelweg veel chronischer, en zal zeker niet kleiner worden door het creatieve deel der natie het leven wat moeilijker te maken.

Wie beweert dat de kunsten weer van een mecenas constructie gebruik moeten gaan maken is per definitie een grapjas: die mecenas constructie kan per definitie alleen bestaan bij gratie van het fenomeen ‘aristocratie’. En de aristocratie bestaat niet meer – wie tegenwoordig rijk is voelt geen enkele verantwoordelijkheid tot het cultiveren van zijn persoonlijkheid. Bladgoud, kitsch interieurs en Monaco is alles wat de klok slaat. De tijd dat er een aristocratische elite bestond ligt reeds een eeuw achter ons.

Toch is Twitter, om even terug te gaan naar het originele onderwerp, de moderne bloedeloze variant van een aristocratie: klerken en journalisten maken er de dienst uit. Facebook is de volkse variant, waar iedereen in je adresboek mag loeren en het contact net iets te direct is voor de Heren wiens autoriteit boogt op voorgebakken slogans. Twee moderne communicatiemiddelen die het schisma in onze samenleving goed representeren: de goeroes met volgelingen twitteren oneliners, en de rest creëert een grote bak zelfpromotie waaruit niemand ooit vist. Het gekke aan facebook is dat het als zelfpromotie-instrument totaal nutteloos is, maar dat niemand dat in de gaten lijkt te hebben. Omdat ze het zo druk hebben. Inderdaad, met zelfpromotie. En dat komt die goeroes verdomd goed uit. Want hebben zij geen volgelingen bij gratie van de afwezigheid van hun meerderen?