Kersttoespraak 2011

Wat mij shockeerde aan een stad als Mumbai – waar ik ‘s nachts binnenvloog en wat wel een soort pastische op de hel leek van Bosch, al rijdend in zo’n belachelijk klein taxietje langs de krottenwijken waar iedereen ter plekke ook ‘s nachts zijn afval aan het verbranden is – wat mij daaraan shockeerde is eigenlijk precies hetzelfde als wat me shockeerde aan dat verhaal van die Oostenrijkse griezel Fritzl: dat er mensen bereid zijn zo lang het slachtoffer te spelen. Die Fritzl hield 30 jaar lang een vrouw opgesloten in de kelder. Maar wie even nadenkt weet dat het niet moeilijk is iemand te doden, ook niet als er geen enkel wapen voor handen is. Het vereist slechts een goed uitgekiende klap, tegen het neusbotje, dat op zichzelf als een wapen dient in het gezicht.

Toch zie je dat zo’n vrouw er schijnbaar genoegen mee neemt dertig jaar door zo’n griezel te worden vastgehouden. Toch zie je dat er schijnbaar mensen zijn die liever in zo’n ellendige krottenwijk zitten terwijl op een dag lopen afstand ze midden in het bos zouden zitten waar ze hun eigen eten gewoon bij elkaar kunnen jagen.

Dat is precies het shockerende aan de menselijke natuur: dat er altijd griezels en tirannen zullen blijven vind ik geen rare gedachte, want zolang mensen zich zo passief, geestloos en als een slachtoffer opstellen vragen zij immers erom uitgebuit te worden door zulke onaangename figuren.

Mij is dan ook het medelijden met zulke mensen vreemd, omdat ik heb feitelijk zie als de oorzaak van de ellende, en niet als het gevolg. Wij zitten met die tirannen en griezels opgescheept omdat er zulke grote aantallen mensen zo’n verschrikkelijk foute levenshouding hebben.

Medelijden zal ik eerder hebben met het tegenovergestelde: een heel getalenteerde man die dankzij de stompzinnigheid van de massa niet uit de verf komt. Iemand met het talent van een groot dichter of schilder die in een ‘pleeschoonmakerskaste’ geboren wordt en er ondanks verwoede pogingen niet uit weet te ontkomen.

Maar dat is een situatie die in het Westen zich nauwelijks voordoet – in India, met zijn afgrijselijke kastensysteem, een van de meest fascistische systemen die een onmens zou kunnen verzinnen – daar kun je daadwerkelijk geboren worden in een bepaalde rang zonder een echte mogelijkheid eruit te ontsnappen. Maar zelfs dat is relatief: een inventieve ziel zou gewoon naar een andere plek lopen.

Wat je wel hebt in alle werelden: zielen die te verfijnd en gevoelig zijn om met ons grove tijdperk uit de voeten te kunnen. Mensen die meestal eindigen als verslaafde, of in een gesticht. Daar zit ook heel veel verspild talent tussen – de mensen die het goed doen op de apenheuvel zijn doorgaans de grovere tiepes met een dikke laag eelt op de ziel. Mensen die het denken bijna compleet vreemd is, laat staan de zelfkritiek. Ons systeem bevoordeelt de oppervlakkigen – je moet al erg oppervlakkig zijn om te geloven dat kwaliteit in een CV te vinden zal zijn. Honderd mislukte projecten, en je hebt een indrukwekkend CV. Maar één fantastisch gelukt project, en je bent iemand zonder aanzien, zonder CV, ze zullen je uitlachen, 1 projectje maar? Zo’n denkwijze die gebaseerd is op referentiele autoriteit bestaat bij gratie van de mislukking: men wil dat steeds alles afgeraffeld wordt, en mislukt, zodat men een toren van referenties kan opbouwen. Zie toch mijn toren van Babel aan, ik ben een belangrijk persoon. Ik heb een spoor van vernieligen achter me gelaten, alles om u maar deze Toren te kunnen laten zien. Ziet u toch eens mijn fantastische toren, hij strekt zich uit tot aan de wolken! En helaas kunnen de mensen daar ver beneden weer de klappen opvangen.

Bovenstaande kwam allemaal in me op toen ik vanmorgen bij de eerste koffie volgend filmpje zag:

Gepresenteerd als een soort zielig kerstverhaal. Pjotr woont al vijf jaar onder de grond. Schijnbaar snapt hij niet hoe hij zijn duim kan opsteken en naar een mooi palmenstrand kan liften. Ik zie niet in waarom die man zielig is. Hij leeft net als een konijn in een prachtig hol, zelfgegraven, en als hij het sigaretten roken en de kou beu is moet ie maar naar een warmere plek liften. Ik vind mensen in rijtjeshuizen met levensverzekeringen veel zieliger.

Ene ‘Barbara’ kwam me op feestboek kastijden toen ik mijn mening over Pjotr kenbaar maakte. Pjotr moest en zal een verschrikkelijk zielig mannetje gevonden worden. En ik was een totaal gevoelloze bruut om zo over Pjotr te durven spreken. Mijn antwoord:

Heb jij ooit zo geleefd als die Pjotr, Babsie? Vast niet. Ik wed dat jij al je hele leventje gepamperd leeft en de luxe hebt de hele dag in je gevoelentjes te zwelgen. Ik heb wel een jaar of zes net als die Pjotr geleefd. Een leuke en moeilijke tijd.

Ook dat hielp niet. Pjotr zou namelijk wel eens een autist kunnen zijn. En ik was het onmens die dat niet wou beseffen. Nog eens in de pen geklommen:

Pjotr is geen autist maar juist een moedige kerel, die een mooi eigen huisje bouwde midden in de natuur. Dat hij last van ratten heeft is te wijten aan zijn gebrekkige vermogen tot probleemoplossing een stuk gaas doet al wonderen. Dat dit als ‘zielig’ gepresenteerd moet worden in plaats van ‘bewonderenswaardig’ door zwelgende figuren die liefst iedereen in een rijtjeshuisje met een levensverzekering zouden wegproppen: dat is juist het echte probleem. De natuur mag niet bestaan van mensen als jij.

En daar eindigt de kerstboodschap van dit jaar: koester ook eens een stuk bewondering voor iemand als Pjotr, die juist eens zijn probelemen op een natuurlijker wijze probeerde oplossen. Wie Pjotr alleen maar zielig kan vinden vernietigt in feite zijn ziel. Want waar is het respect gebleven voor een man die duidelijk inventiever was dan al die mensen die dag in dag uit gepamperd worden door de welvaartsstaat?